Vacature.com

Frederik Berlaen: Ik lees bijna geen boeken, omdat ik voortdurend naar de letters kijk.

Volgens zijn moeder is het allemaal begonnen in de jaren '80. Frederik was zes en trok met vader en moeder naar het Museum Plantin Moretus in Antwerpen, goed voor de oudste industriële drukkerij ter wereld. Moeder Berlaen beweert bij hoog en bij laag dat de kleine Frederik nooit gezien onder de indruk was. De grote Frederik herinnert zich helaas niets meer. Hij zegt dat de passie voor letters er gekomen is in zijn laatste jaar grafische vormgeving aan het Sint-Lukas in Gent. Toen hij twee jaar later (met nog grotere onderscheiding) afstudeerde aan de Academie van Den Haag werd hij definitief en uitsluitend letterontwerper. “Ik lees bijna geen boeken meer”, zegt hij, “omdat ik voortdurend naar de letters kijk. Het is haast onmogelijk om hele zinnen op te slokken.”

Halfuur koppijn
Frederik Berlaen is aardig onderweg om bekend te worden in letterland. Zijn ontwerpen reizen vrolijk de wereld rond. En al mogen we het geen alfabet noemen, er is vraag naar zijn alfabet. Het heet Broad Nip. Het telt 230 karakters. En het heeft hem meer dan twee jaar tijd gekost. De helft van de tijd gaat naar het ontwerpen. De andere helft naar het digitaliseren.
“Eén pixel verschil is hetzelfde als het verschil tussen een halfuur koppijn en de hele dag koppijn”, zegt hij. “Mensen letten niet op letters. Letters zitten in hun computer en daarmee is de kous al vlug af. Eigenlijk zien ze ook niet wat er staat. Ze kijken naar woordbeelden, niet naar letters. Er is veel onderzoek naar gedaan. Blijkt dat mensen aan de helft van de letters genoeg hebben om het woord te kunnen lezen. Maar dat wil niet zeggen dat letters niet belangrijk zijn. Letters kunnen mensen beter en sneller laten lezen. Of letters kunnen mensen tegenwerken. Alles hangt af van waarvoor een letter dient. Letters op borden langs de autosnelweg zijn helemaal anders dan de letters op een pak cornflakes. Om nog te zwijgen over letters die on screen gelezen worden. Eigenlijk zijn letters zoals schoenen. Boeren dragen rubberlaarzen, madammen dragen pumps. Letters zijn bovendien modegevoelig. Daarnaast moet je rekening houden met met papier en inkt. De Broad Nib, mijn eigen lettertype, is bijvoorbeeld niet geschikt om kranten mee te drukken. Hij slorpt te veel inkt op en hij neemt te veel plaats in. Een krant in Broad Nib zou heel veel geld kosten.”

Keizer Traianus
Tot zover de theorie. Over naar de dagen van de letterontwerper. Frederik Berlaen heeft een bescheiden bureautje op zijn zolderkamer. Steevast begint de werkdag met twintig minuten kalligrafie. Hij klikt de website van een krant open, neemt kroontjespen, Chinese inkt, papier en begint te kopiëren. “Misschien was ik in een vorig leven wel een monnik”, lacht hij. “Hoewel, mijn eigen geschrift is een kattengeschrift, vol spelfouten ook nog, want ik ben dyslectisch. In ieder geval, kalligrafie doet me beter begrijpen hoe letters in elkaar zitten. Hetzelfde voor letterkappen. Dat zou ik eigenlijk wat vaker willen doen. Letters kappen met hamer en beitel, daar is alles mee begonnen. Eén van de meest perfecte letters is trouwens nog altijd de Trajan. De zuil van Traianus staat in Rome. Rondom staat een stripverhaal over één of andere keizerlijke veldtocht 100 jaar na Christus, maar daar gaat het niet om. Onderaan de zuil staat een plaatje met inscripties in Trajaanse letters. In de geschiedenis van de typografie is de zuil van Traianus dé mijlpaal. De Trajan is nog altijd overal. Hollywood is er gek van.”
Intussen is duidelijk dat de letterwereld onbekend terrein is voor de leek. “Jammer”, vindt Frederik Berlaen. “Ons beroep wordt vaak onderschat. 50 euro voor een karakterset van 230 stuks, cijfers, accenten en leestekens inbegrepen, is belachelijk weinig. Gelukkig bekijkt Europa lettertypes als literatuur en zitten ze dus onder copyright. Maar in Amerika worden lettertypes beschouwd als software, waardoor je ze makkelijk kunt aanpassen en kopiëren. Daarom houd ik me ook bezig met services. Toen we de euro werd ingevoerd in 2002 heb ik bijvoorbeeld heel veel eurotekens ontworpen. Tegenwoordig voorzie ik veel lettertypes van Oost-Europese accenten en tekens. Het laatste wat ik heb gedaan waren de letters van Jan Wolkers' Turks fruit. Op de cover van het boek stonden oude doorkrabletters. Die heb ik gedigitaliseerd voor een herdruk. Alleen de letters uit de titel, want het hele alfabet was te duur.” (lacht)

De letterontwerper
Frederik Berlaen
diploma's grafische vormgeving en type & media
25 jaar
getrouwd
woont in Gent
ontwerpt letters voor onder anderen Fontshop, één van de drie grootse letterdistributeurs ter wereld

De letters
Het meest modieuze lettertype: Dax, gemaakt door Hans Reichel die zich ervoor liet inspireren door zelfgemaakte muziekinstrumenten
Het meest verguisde letterype: Comic Sans, de ontwerper ervan heeft zich intussen zijn excuses aangeboden
Het meest gebruikte lettertype: Arial, een afkooksel van Helvetica
Prijs van een karakterset: 20 à 50 euro
Panagram: zin voor letterontwerpers waarin het hele alfabet zit vervat: The quick brown fox jumps over the lazy dog

(11-01-2007)