Hoe werkt de indexering precies en wanneer kan ik een loonsverhoging verwachten?

"Hoe werkt de indexering precies? Wat is de spilindex? Wanneer kan ik op een verhoging van mijn brutoloon rekenen?"
Het antwoord van Karine Warzecha & Els Dermout, SD Worx

Algemeen

Een uiteenzetting over de automatische indexkoppeling van de lonen aan de evolutie van het gezondheidsindexcijfer, is een complex verhaal.

Het gezondheidsindexcijfer meet maandelijks de prijzen van producten en diensten. De lonen evolueren door de koppeling aan het indexcijfer mee met de prijzen van de consumptiegoederen (benzine, diesel, alcohol en tabak worden buiten beschouwing gelaten).

In België is de indexering van de lonen gekoppeld aan de gemiddelde waarde van de gezondheidsindex van de voorbije vier maanden. Dit wordt ook wel het afgevlakt indexcijfer, het viermaandelijks rekenkundig gemiddelde of het voortschrijdend gemiddelde genoemd.

Privésector

Voor de privésector is er geen aparte wet die de koppeling van de lonen aan de index bepaalt.

Daarom is de indexaanpassing van de lonen sectoraal geregeld: de sectoren hebben de vrijheid om binnen hun paritair comité een cao af te sluiten met de modaliteiten van hun indexmechanisme. Een werkgever is dan verplicht dit specifieke indexmechanisme uit de cao toe te passen.

De verschillende indexsystemen kunnen we opdelen in twee grote groepen:

  • index op een vast vooraf gekend tijdstip, maar met een variabel percentage
  • index op een onbekend tijdstip, maar met een gekend vast percentage

“We weten wanneer, maar niet met hoeveel”

Sommige sectoren zijn overeengekomen om de lonen te indexeren op een vast moment. Dit ‘vast tijdstip’ verschilt echter van sector tot sector. Zo zijn er sectoren waar de lonen slechts één keer per jaar indexeren, maar andere hebben dan weer geopteerd voor een indexaanpassing per kwartaal, elke maand of elke oneven maand …

De lonen worden dan vermenigvuldigd met een veranderlijke coëfficiënt die een verhouding is van indexcijfers. De grootte van het indexpercentage is dus onbekend en moet telkens berekend worden.

Op voorhand kan een prognose berekend worden aan de hand van fictieve toekomstige indexcijfers (een voorspelling). Pas op het aangebroken tijdstip en als de indexcijfers reëel gekend zijn, kunnen we de indexcoëfficiënt effectief berekenen.

“We weten met hoeveel, maar we weten niet wanneer”

In de meeste sectoren indexeren de lonen op basis van een vast percentage, bv. 0,5%, 1%, 1,4%, 2% … Het tijdstip is dan variabel.
 
Elk paritair comité moet vastleggen hoe het indexmoment moet bepaald worden. Dit is wanneer de spilindex, die is opgenomen in de cao, overschreden wordt.
 
Het paritair comité bepaalt ook met welk 'referte-indexcijfer' deze spil moet vergeleken worden. Meestal is dit het afgevlakte gezondheidsindexcijfer of een rekenkundig gemiddelde van meerdere afgevlakte gezondheidsindexcijfers.
 
Maandelijks wordt vergeleken of het referte-indexcijfer de eerstvolgende spilindex bereikt of overschrijdt.

Als het indexcijfer gekend is, kunnen we berekenen in welke sectoren de spil overschreden is. Bijgevolg weten we in welke sectoren er index is.

Openbare sector

Voor de openbare sector is er een wet die de indexkoppeling van de wedden van ambtenaren regelt. De overheid zal het mechanisme zoals bepaald in deze wet toepassen.

“Overheidsindex”

Het indexmechanisme dat de overheid hanteert, ‘werkt’ ook volgens het systeem “we weten met hoeveel, maar niet wanneer”. Dit betekent dat maandelijks moet gekeken worden of het afgevlakte gezondheidsindexcijfer een bepaalde spilindex overschrijdt of niet.
 
Het overschrijden van de spilindex van de overheid heeft een invloed op een heel aantal lonen en bedragen. Maar het tijdstip van aanpassing kan verschillen:

  • één maand na de overschrijding (bv. het nationaal gewaarborgd gemiddeld minimummaandinkomen, de sociale uitkeringen)
  • twee maanden na de overschrijding (bv. bepaalde sectorale minimumlonen o.a. socioculturele sector)
  • het eerstvolgende kwartaal (bv. fictief forfaitair dag- of uurloon voor kunstenaars)
  • de eerstvolgende 1 januari (bv. basisbezoldiging arbeidsongeval)

Conclusie

Toch is een indexaanpassing niet steeds voelbaar in het loonzakje. Vaak bepaalt het indexmechanisme van de sector dat de indexaanpassing enkel van toepassing is op het in de sector toepasselijke minimumbarema en niet op de werkelijk uitbetaalde lonen hoger dan het minimumbarema. Dus is je loon hoger dan het op jou toepasselijke minimumbarema en is er enkel een indexaanpassing voor het minimumbarema, dan merk je in dit geval niks van een indexaanpassing.

I.s.m. SD Worx