Acute vergrijzing in Japan: meer huisdieren dan kinderen

Meer dan de helft van de jonge Japanners is momenteel single. Samen met de oprukkende vergrijzing betekent dat de doodsteek voor de Japanse economie. De totaaloplossing? Meer vrouwen aan het werk, meer mannen aan de haard, maar bovenal een flexibeler visie op de combinatie van leven en carrière.

In Japan is het onmogelijk om werk en gezin te combineren. Er wordt van je verwacht dat je dagelijks tien tot elf uur op de werkvloer doorbrengt. Wanneer kan je dan nog voor je kinderen zorgen? Het gevolg: bijna zeventig procent van de vrouwen stopt met werken na de geboorte van een eerste kind. Aan het woord is Yuko Ogasawara, hoogleraar Sociologie aan de universiteit van Tokio. “De Japanse overheid heeft de afgelopen decennia verschillende stappen ondernomen om het strenge arbeidsregime te versoepelen, maar het waren stuk voor stuk halfslachtige maatregelen, die de situatie voor vrouwen nauwelijks veranderden.”

Het ziet er bovendien niet naar uit dat de overheid of de bedrijfswereld snel iets zullen ondernemen om de situatie te veranderen. “Werk in Japan is nog steeds gebaseerd op traditionele waarden als levenslange tewerkstelling en promotie op basis van senioriteit”, vertelt Ogasawara, “Wanneer je ontslag neemt, is het bijna onmogelijk om later de draad weer op te nemen. De enige oplossing voor vrouwen met volwassen kinderen is een slecht betaalde, deeltijdse job met een minimale sociale bescherming. Dat systeem zorgt voor een constante toestroom van goedkope werkkrachten. In crisistijden is dat mooi meegenomen.”

Bovendien houden talloze overheidssystemen de traditionele rolverdeling in Japan zo veel mogelijk in stand. Thuisblijvende vrouwen bijvoorbeeld krijgen een gratis ziekteverzekering en een pensioen. En mannen van wie de echtgenote niet werkt, worden door hun bedrijf meer betaald dan mannen met werkende vrouwen.

Op zoek naar een man

Volgens professor Ogasawara is het dan ook te verstaan dat steeds meer jonge vrouwen niet aan een carrière willen beginnen en alles op alles zetten om een succesvolle man te vinden. Neem nu Hidemi Wada (21), die bij haar ouders woont in Konanyamate, een voorstad van Kobe. Ze is rechtenstudente aan de universiteit van Kyoto, op twee uur pendelafstand. Binnen een jaar is Hidemi afgestudeerd, maar veel is ze niet van plan met haar diploma. “Als ik helemaal eerlijk ben, moet ik toegeven dat ik naar de universiteit ga omdat het van me verwacht wordt”, vertelt ze. “Maar dat niet alleen: net als vele andere meisjes ga ik naar de universiteit om een partner te vinden. Wanneer ik later kinderen krijg, zal er geen tijd overschieten om te werken. Of ik dat erg vind? Helemaal niet, het is mooi.”

In Japan zijn weinig jongeren te vinden die even eerlijk durven te zijn als Hidemi, maar recente cijfers spreken boekdoelen: kennelijk willen steeds meer Japanners terug naar de traditionele rolverdeling binnen het gezin. Een maand geleden maakte de Japanse regering bekend dat liefst 51 procent van de bevolking vindt dat gehuwde vrouwen thuis moeten blijven. Dat is een stijging van tien procent tegenover drie jaar geleden. De toename was het meest uitgesproken in de leeftijdscategorie van 20 tot 30.

Toch zijn er ook jonge vrouwen die wel voor een carrière durven te kiezen. In Kyoto ontmoeten we tekenares Kaori Watanabe (29). Kaori woont alleen, werkt freelance en heeft geen relatie. “En dat zal waarschijnlijk zo blijven”, vertelt ze op een onbewogen manier. “Japanse mannen houden er niet van als een vrouw uit werken gaat. Binnenkort ben ik trouwens te oud om nog een man te vinden.” Schrikt het idee om alleen te blijven haar dan niet af? “Ik had het graag anders gewild, maar het hoeft niet meer voor mij.”

De meest recente poll rond relaties en seksualiteit, uit 2011, toont aan dat meer dan de helft van de Japanse vrouwen tussen 18 en 35 geen relatie heeft. Ongeveer de helft van de 7.000 respondenten gaf bovendien aan niet meer op zoek te zijn naar een relatie. “Bij de mannen in die leeftijdscategorie is het nog erger: liefst 61 procent leeft zonder partner”, weet Yoshiyuki Takeuchi, professor Economie aan de universiteit van Osaka. “De cijfers tonen aan dat mannen zonder fulltime job veel minder kans maken om een vrouw te vinden dan mannen met een voltijdse betrekking. De traditie speelt hen parten, meisjes durven niet thuis te komen met een man zonder vaste job.”

De records stapelen zich ondertussen op: een vijfde van de mannen tussen 50 en 60 is ongehuwd, een derde van de Japanse huishoudens bestaat uit alleenstaanden, het geboortecijfer gaat steevast omlaag en sinds kort zijn er in Japan meer huisdieren (ongeveer 22 miljoen) dan kinderen jonger dan vijftien (ongeveer 16,6 miljoen).

Het plan van Japan

De drastische daling van het aantal relaties, en dus ook van het aantal geboortes, is de doodsteek voor de Japanse economie. Japan is bovendien het land waar de vergrijzing het eerst toeslaat: bijna één op de vier Japanners is ouder dan 65. Men schat dat binnen honderd jaar de bevolking zal krimpen van 128 miljoen naar 43 miljoen.

“De hele geïndustrialiseerde wereld kijkt met ingehouden adem naar wat Japan nu van plan is, zegt topbankier Kathy Matsui, macrostrateeg bij Goldman Sachs Japan in Tokio. Ze houdt al decennialang de vinger aan de pols van de Japanse economie. “Het is een eenvoudige berekening: de bevolking krimpt, dus zijn er minder mensen aan het werk. Dat betekent automatisch een daling van de consumptie. Minder consumptie leidt tot minder bedrijfsinkomsten en dus tot minder investeringen. Daar komt bij dat Japan de hoogste staatsschuld van de geïndustrialiseerde wereld heeft. Eerlijk gezegd: zoals het er nu naar uitziet, gaat onze levensstandaard binnenkort volledig onderuit.”

Volgens Matsui is er één remedie tegen zowel de torenhoge eenzaamheid als de vergrijzing: “Er moeten meer vrouwen aan het werk. Een groot deel van de werkende bevolking gaat binnenkort op pensioen en ondertussen worden vrouwen, die toch ongeveer de helft van de bevolking uitmaken, niet of nauwelijks ingezet. Om vrouwen aan het werk te houden, heb je uiteraard een flexibeler arbeidsorganisatie nodig. Die komt dan weer de hele maatschappij ten goede. Als flexibel werk bespreekbaar wordt, zou het hele land op een meer vergevingsgezinde manier leren omgaan met concepten als werk en carrière. Dat zou jonge mannen verlossen van de druk om een fulltime job te vinden. Vrouwen zouden dan weer niet langer de moeilijke keuze hoeven te maken tussen een carrière en kinderen.”

Het klinkt eenvoudiger dan het is. Izumi Mitsui is hoogleraar Management aan de Nihon University in het centrum van Tokio. Ook zij wil meer vrouwen aan het werk, maar ze ziet dat nog niet meteen gebeuren. “Japan ziet er misschien langs de buitenkant uit als een westerse economie, maar schijn bedriegt”, vertelt ze. “Aan de binnenkant zijn andere krachten werkzaam. Je mag nooit vergeten dat in Japan, net als in veel andere Aziatische landen, alles in het teken staat van verbondenheid en van het gemeenschapsgevoel. In Japan is het kantoor in de eerste plaats een gemeenschap, net als de familie, of de buurt waarin men woont.”

En het is dat gemeenschapsgevoel dat vele Japanse bedrijven parten speelt. “Japanse bedrijven hebben een gespleten persoonlijkheid”, vertelt Mitsui. “Aan de ene kant moeten ze zich aanpassen aan een snel veranderende wereld rondom hen. Binnenin de organisaties gelden echter strenge gemeenschapsregels die voortkomen uit een cultuur die al eeuwenlang onveranderd gebleven is. Dat is wat het voor het management zo moeilijk maakt in Japan. Ook al nemen de bedrijfstop en de regering alle nodige maatregelen, de invloed ervan op de werkvloer zal altijd beperkt blijven. Culturele verandering heeft enkele generaties tijd nodig.”

Deze reportage kwam tot stand met de steun van het Marilo Fund en de Koning Boudewijnstichting.

 
  • 24,2 % van de Japanners is ouder dan 65. Gevolg: slechts 59% van de Japanse bevolking ouder dan 15 is aan de slag.
  • 4,1% werkloosheid in Japan. Dat is een daling van 0,2 procent met een jaar eerder.
  • 2 x zoveel mannen als vrouwen aan het werk. Voor elke 100 mannen zijn er in Japan slechts 43 vrouwen aan het werk. In het laatste rapport over de gelijkheid tussen mannen en vrouwen van het Wereld Economisch Forum bekleedt Japan de 101e plaats, op een totaal van 135 landen. Dat is 15 plaatsen lager dan Bangladesh.

Tekst: Daan Bauwens