Werk & wereld - Autisme: van arbeidshandicap tot troef

Hoe kom je aan de bak in een wereld die flexibiliteit, stressbestendigheid en teamwork voorop stelt, als het net die dingen zijn waar je als autist mee worstelt? De Deense Specialist People Foundation en het Belgische Passwerk weerleggen de clichés door autisten tewerk te stellen. 

“Mijn hersenen zijn als een mailbox zonder spamfilter”, legt Johan uit. “Daardoor heb ik veel tijd nodig om na te denken over welke boodschappen ik moet bewaren en welke ik mag weggooien. Ik redeneer me te pletter om erachter te komen wat andere mensen vanzelf aanvoelen.” Johan is één van de naar schatting 60.000 Belgen met een autisme spectrum stoornis (ASS). Hun brein werkt fundamenteel anders dan dat van een ‘doorsnee’ mens: alle prikkels komen even hard binnen, geen enkel detail ontsnapt aan hun aandacht. Het ontcijferen en verwerken van al die informatie maakt hun leven moeilijk, vooral als het op sociale interactie en communicatie aankomt. Nochtans gaat ASS in de helft van de gevallen gepaard met een normale tot hoge intelligentie. De wetenschappelijke genieën Charles Darwin en Albert Einstein leden wellicht allebei aan het syndroom van Asperger – een specifieke vorm van autisme. Maar ze staan op eenzame hoogte: als het op carrière maken aankomt, vallen veel lotgenoten uit de boot. Een diploma halen, indruk maken bij een sollicitatiegesprek of presteren in een drukke kantooromgeving, het blijven huizenhoge struikelblokken. “Nochtans is autisme niet nieuw”, zegt Ruth Raymaekers van de Vlaamse Vereniging Autisme. “Maar de omstandigheden waarin mensen met ASS leven zijn dat wel. Op de werkvloer moet je meer dan ooit creatief, flexibel en sociaal zijn. Tel daar de overvloed aan prikkels en keuzemogelijkheden in onze informatiemaatschappij bij, en de rekening is snel gemaakt. Precieze cijfers zijn niet voor handen, maar dat hun talenten nog te vaak onbenut blijven, is een feit.”

1 miljoen jobs

Die mening is ook de Deense zakenman Thorkil Sonne toegedaan. Hij ontdekte, als vader van een zoon met ASS, dat het hele Rain Man-imago rond autisme misplaatst is. “Autisten zijn helemaal niet gek. Ze hebben enkel een werkplek nodig waar ze zich op hun gemak voelen. En die hen het zelfvertrouwen geeft dat ze iets beter kunnen dan anderen.” Want dat kunnen ze: als het gaat om geheugen en concentratie, analytisch inzicht, precisie en cijferen, blijken het fenomenale werkkrachten. Als technisch directeur bij een groot it-concern wist Sonne dat precies die gaven voor sommige jobs binnen de branche een grote meerwaarde betekenen. In 2004 richtte hij Specialisterne op, een bedrijf dat mensen met ASS als it-consultant uitzendt. In geen tijd werd de onderneming in Denemarken een begrip en prijkten kleppers als Microsoft en de Scandinavische bank Nordea op de klantenlijst. Ondertussen zijn er filialen in Ijsland en Schotland, maar Thorkil Sonne mikt op meer. De overkoepelende organisatie ‘Specialist People Foundation’ spoort bedrijfsleiders wereldwijd aan om creatief om te springen met de talenten van mensen met ASS. Het objectief? Op termijn 1.000.000 banen voor hen creëren. 

Passwerk

Diezelfde Thorkil Sonne inspireerde ook Passwerk, een Belgische onderneming die uitsluitend met mensen met autisme werkt. Het bedrijf koos voor een activiteit die specifiek bij hun positieve kwaliteiten aanleunt: software testing, een job vol procedure en structuur. “Daar voelen mensen met ASS zich veilig bij”, zegt directeur Nico De Cleen. “Dat ze weten wat ze morgen, overmorgen en volgende week zullen doen, biedt hen de ruimte om geconcentreerd tewerk te gaan. En dat werpt vruchten af: ze werken vaak twee tot drie keer zo snel als een ‘neurotypical’ (zoals ze mensen zonder ASS bij Passwerk noemen) en omdat ze niet verveeld raken, merken ze sneller fouten in het systeem op.” Momenteel zijn er 32 passwerkers aan de slag, “maar in de toekomst moeten 75 jobs haalbaar zijn”, klinkt het. Sollicitanten vinden is geen probleem. Omdat Passwerk op flink wat bijval in de pers kan rekenen sinds het in 2008 van start ging, rollen de kandidaturen binnen. “Maar dat wil nog niet zeggen dat iedereen ook meteen geschikt is voor de job”, aldus De Cleen. “De selectieprocedure duurt drie maanden. Door gedetailleerde en op maat gemaakte assessments leren we de kandidaten goed kennen. We gaan na of ze het vereiste denk- en leervermogen hebben en of ze kunnen functioneren in een normaal arbeidscircuit.” Om dat laatste vlot te laten verlopen, heeft Passwerk vier jobcoaches in dienst die de mensen op de werkvloer begeleiden. En daar loopt het doorgaans opvallend goed. “Er wordt nog te vaak gedacht dat het contact met iemand met autisme stroef of raar verloopt”, weet De Cleen. “Maar doorgaans gaat het niet anders dan anders. Soms valt het pas na maanden op dat iemand een autisme spectrum stoornis heeft.”

Win-Win

Om nieuwe klanten over de streep te trekken, kan Passwerk ondertussen een mooie lijst van referenties voorleggen. Heel wat overheidsinstellingen, maar evengoed Axa Bank & Verzekeringen en de wireless gigant Verizon zijn vaste klant. Zit er voor bedrijven die passwerkers inschakelen ook een financieel voordeel aan vast? De Cleen: “Niet rechtstreeks, wij werven de mensen immers aan en genieten daarvoor een tegemoetkoming van de overheid. Die hebben we ook nodig om onze jobcoaches te kunnen betalen. En toch winnen ook onze klanten er bij. De stoel van testengineer kent doorgaans immers veel verloop, het repetitieve werk houden weinigen lang vol. De hr-afdeling moet dus regelmatig op zoek naar vers bloed. Die moet telkens opnieuw aangeworven én opgeleid worden. Maar met een passwerker krijgen ze een loyaal en toegewijd persoon in dienst. Eén die bovendien vaak sneller werkt waardoor projecten vroeger opgeleverd worden. Maar cijfermatig valt het voordeel moeilijk te bewijzen. En garanties kunnen we niet geven: hoe goed een passwerker presteert, hangt af van de werkomgeving, de workload en de persoon zelf. Want mensen met ASS zijn onderling even verschillend als u en ik.”

Tevreden klanten stellen wel eens de vraag of de werknemer in kwestie niet gewoon bij hen in het bedrijf aan de slag kan, maar dat raadt De Cleen hen af. “Ik zeg altijd: geen probleem, maar dan neem je er de jobcoach bij. En dat zien ze niet zitten natuurlijk. Maar onze mensen hebben die back-up nodig om goed te kunnen blijven functioneren. Een paar maanden meedraaien zonder zal wel lukken, maar dan gebeurt er gegarandeerd iets wat ze niet in de hand hebben. En dat levert stress op waardoor ze mogelijk gaan blokkeren.”

Kameleongedrag

Niet alleen klanten zijn tevreden, ook werknemers bloeien bij Passwerk helemaal open. “Ze hebben er vaak al een lange weg vol tegenslagen opzitten”, vertelt jobcoach Tim Schampheleer, “maar hier voelen ze zich eindelijk thuis en daardoor zijn ze extra gemotiveerd. Sommigen ontwikkelen zelfs de ambitie om hogerop te klimmen, maar momenteel hebben we niet de middelen of de knowhow om hen daarin tegemoet te komen.” De jobcoach is er niet alleen voor de passwerker zelf, ook diens werkgever en collega’s worden uitgebreid gesensibiliseerd en gebrieft over de samenwerking. “Er doen nog veel misverstanden de ronde”, zegt Schampheleer. “Werkgevers denken bijvoorbeeld dat ze de hele werkomgeving zullen moeten aanpassen, terwijl het net kleine dingen zijn die het verschil maken. Een paneel tussen twee eilanden, een computerscherm draaien: dat helpt al veel om afleiding in te dijken. En collega’s vrezen vaak dat ze daar met ‘een stille’ gaan zitten. Maar mensen met autisme vertonen kameleongedrag, ze laten zich veel sterker dan anderen inkleuren door hun omgeving. Iemand kan er bij de ene klant maanden over doen voor hij loskomt, terwijl hij bij de andere na een week al is ingeburgerd. En sommige mensen met autisme zijn net erg ongeremd op sociaal vlak. Het komt er vooral op aan om goede, duidelijke afspraken te maken. Want oncollegiaal zijn ze allerminst: mensen met autisme willen sociaal contact, maar omdat het voor hen moeilijk ligt moet het vaker van de ander komen. Anderzijds zijn ze erg loyaal en ze dragen het hart op de tong. Dat ze meestal onomwonden zeggen wat ze denken, is soms wennen voor collega’s. Maar voor hun job is het een troef: je moet niet over koetjes en kalfjes kletsen als er een computerprobleem opgelost moet worden.”

Gat in de markt

Voorlopig blijft Passwerk uniek in België. Nochtans gaapt er nog een groot gat in de markt voor werknemers met ASS, vindt directeur Nico De Cleen: “Ook in labo’s waar kwaliteitscontroles worden uitgevoerd, zullen ze uitblinken. Of in bibliotheken waar veel moet gerangschikt en niks over het hoofd mag worden gezien. Maar mensen met autisme worden nog te vaak vanuit hun beperkingen beoordeeld. Die hebben ze, maar met de juiste begeleiding kan je die perfect ondervangen. En wie focust op hun kwaliteiten ziet zoveel meer. As we speak zitten er misschien duizenden mensen thuis te gamen, terwijl ze eigenlijk perfect op de arbeidsmarkt kunnen worden ingeschakeld.”
Dat vinden ze ook bij de Vlaamse Vereniging Autisme. Want het is een misvatting dat personen met autisme alleen maar goed overweg kunnen met computers. Of dat ze enkel van een routinematige baan houden. In 2009 bevroeg de vereniging haar leden over het werk dat ze deden. Assistent klusjesman, koster, elektrotechnisch installateur, bewakingsagent, universitair onderzoeker, beeldend kunstenaar, moreel consulent, bakker, ambtenaar, beroepsmilitair, onthaalmoeder... het zijn maar enkele jobs die de revue passeerden. Ruth Raymaekers: “Deze gegevens zijn niet representatief voor alle mensen met ASS, maar ze doorbreken wel het cliché dat ze enkel in de informaticasector thuishoren. Er zijn heel wat organisaties die proberen om de talenten van personen met autisme in te zetten en hen de ondersteuning te geven die ze nodig hebben. Passwerk is een schitterend voorbeeld, maar er blijft nog veel werk aan de winkel.”

Meer weten?

www.passwerk.be, www.specialistpeople.com
www.autismevlaanderen.be, www.participate-autisme.be

Tekst: Nathalie Van Laecke

Verschenen in Vacature Magazine van 5 mei 2011