Succestapes - Belg Philippe Herreweghe: Europees topdirigent

Philippe Herreweghe is niet enkel een gedreven dirigent die telkens een gedurfde lezing geeft van elk muziekstuk dat hij op zijn pupiter legt.
Hij is ook de zaakvoerder van drie goedlopende ensembles met internationale uitstraling en zo verantwoordelijk voor honderden jobs.

Het Eilandje in Antwerpen is één grote bouwwerf. Wanneer ik arriveer, zetten werklui een grote kraan midden in de Braziliëstraat, vlak voor het Filharmonisch Huis waar deFilharmonie woont. Philippe Herreweghe (64) is al ruim tien jaar hoofddirigent van dit symfonisch orkest, goed voor 85 muzikanten en 20 stafleden. Onder zijn leiding klom deFilharmonie naar een Europees niveau.
Philippe Herreweghe stapt de lift uit met de partituur van het vioolconcert van Brahms om de arm en een potlood in de mond. Hij bespreekt nog enkele punten met de violiste en zet zich in het zeteltje naast mij. Het is 16 uur.
Herreweghe: “Sinds het ontbijt heb ik niet meer gegeten. Er waren wel twee pauzes van een half uur maar toen moest ik naar vergaderingen. Mijn gemiddelde is zes à zeven uur, maar het gebeurt dikwijls dat ik negen uur per dag dirigeer. Tel daar al mijn vergaderingen, interviews en lectuur bij, dan kom je aan 12 tot 14 uur per dag. Ik doe werkelijk niets anders."

"Ik ben wel getrouwd, maar mijn vrouw is ook muzikant. We hebben helaas geen kinderen. Maar dat laat ons toe zo hard te werken." Zijn vrouw is de celliste Ageet Zweistra die naast eigen solowerk ook meespeelt in het Orchestre des Champs-Elysées, een van de twee andere ensembles die Philippe Herreweghe leidt.

120 cd’s

Herreweghe staat al jaren aan de top van de Europese klassieke muziekscene. Hij begon dan ook jong. Als zevenjarige jongen ging hij naar het Gentse conservatorium om piano te studeren. Op z’n vijftiende behaalt hij zijn diploma. Intussen krijgt hij bij het koor van het Sint-Barbaracollege het dirigeerstokje in de handen gedrukt. Toch stapt hij niet direct de muziek in. Hij kiest voor psychiatrie aan Universiteit Gent en studeert in 1975 af als psychiater.
Intussen had hij het Collegium Vocale opgericht met wat vriendinnen uit de straat. Hij werd opgemerkt door enkele tenoren van de oude muziek zoals Gustav Leonhardt en Nikolaus Harnoncourt.
Ruim dertig jaar later kijkt Philippe Herreweghe terug: "Intussen heb ik 120 cd's gemaakt voor het label Harmonia Mundi. Van enkele gingen er 100.000 tot 200.000 exemplaren over de toonbank. Dat waren de gouden tijden."
De crisis in de verkoop van klassieke muziek verhindert hem niet ook nog vandaag zo'n vijf nieuwe cd's per jaar uit te brengen. Zowel in Frankrijk als in ons land werd Philippe Herreweghe hiervoor geridderd.
Daarnaast geven Collegium Vocale en het Parijse Orchestre des Champs-Elysées elk ongeveer 100 concerten per jaar, waarvan ruwweg de helft met gastdirigenten. Of voor die twee orkesten leidt Philippe Herreweghe al honderd concerten. Tel daar een twintigtal concerten bij voor deFilharmonie. Dus als Philippe Herreweghe zegt dat hij een 'voltijds beroep' uitoefent, neemt u dat best letterlijk.

3.000 man biologeren

"Muziek maken is altijd de motor geweest, al vanaf mijn drie jaar. Ik ben er nu vierenzestig. Het is een voorrecht om in prachtige muziek te kunnen vertoeven."
Hij toont me zijn partituur. Elke instrumentengroep staat netjes ingekleurd met fluostiften. “Ik doe dit al veertig jaar zo. Dat is mijn manier van studeren. Repeteren betekent een muziekstuk uit elkaar trekken, de klanken tegenover elkaar zetten en het weer in elkaar steken. Op dat vlak van het contact met het publiek geloof ik in parapsychologie. Het is overduidelijk dat je via de muziek van geniale componisten een bijzonder contact tot stand kunt brengen met je publiek. We leven misschien in een rationele tijd, maar als je in een mooie zaal met een goed orkest een Adagio van Bruckner aanzet, zit daar 3.000 man totaal gebiologeerd. Dat is magisch. Aan zulke momenten zijn muzikanten verslaafd."

Herreweghe stelt zijn ideeën permanent bij. "Een partituur begrijpen is zoals een land begrijpen: hoe meer je erdoor reist, hoe beter je het begrijpt. Iedere keer dat je terugkeert naar een werk, doe je het anders en meestal ook beter." Wat een van zijn muzikanten bevestigt: "Philippe is nooit helemaal tevreden. Bij een doorsnee dirigent geeft het concert ongeveer wat de algemene repetitie bracht. Maar bij Philippe gaat het concert nog verder. Hij blijft zoeken en sleutelen naar nog mooiere klanken, een nog betere interpretatie. Voor mij is hij een genie."
"Lang niet alle repetities lopen vlot en niet alle concerten zijn top", relativeert Philippe Herreweghe. "Maar af en toe heb je topmomenten als uitvoerder. Zoals een alpinist die hard traint voor de climax bovenop de berg."

Strenge rekrutering

Herreweghe is niet te beroerd om toe te geven dat er ook minder aangename kanten aan het vak zijn. “Als dirigent ben je mee verantwoordelijk voor de zakelijke kant van het orkest. Ik dirigeer drie eigen ensembles, waaronder het Collegium Vocale van Gent dat ik op mijn achttiende heb gesticht. Het bezit nu een professionele structuur met vijf man. Samen met de manager ben ik verantwoordelijk voor de financiën. Sinds twintig jaar ontvangen we subsidies, maar we staan zelf in voor viervijfde van onze inkomsten."
In 1991 stichtte hij ook het Orchestre des Champs Elysées. “Ook hier ben ik eindverantwoordelijk voor de rekrutering van muzikanten en de stafleden. Mijn manager houdt zich met de financiële kant bezig. Als die manager niet deugt, moet je in de clinch gaan met de beheerraad. Dat is me al enkele keren overkomen, heel onaangenaam.” De keuze van muzikanten is essentieel. "Als we bij deFilharmonie een auditie doen voor één klarinetplaats, komen daar 200 muzikanten op af uit heel Europa. Vele afgestudeerden muzikanten zoeken vast werk. Maar 90 procent haalt het verwachte niveau niet. Wie voor de auditie slaagt, krijgt een proefcontract van een jaar. Daarna vellen we opnieuw een oordeel. Kan de nieuwe muzikant vlot samenwerken met zijn collega's? Is zij of hij open, flexibel en sociaal? Kan hij zich aanpassen aan de eisen van de dirigent? Ik geloof dat na een jaar de helft wegvalt."

Ook het vele reizen eist zijn tol. “Met Collegium Vocale en het Orchestre des Champs-Elysées reis ik de wereld rond. Maandag in Madrid, dinsdag in Londen en woensdag in Moskou. Als 25-jarige vind je dat super, maar nu is dat vermoeiend. Ik ben 280 dagen per jaar op hotel; neen, ik overdrijf, 260. Soms heb ik het gevoel dat ik in vliegtuigen woon." Onderweg is zijn grote talenkennis een troef. "Na een concert gebeurt het geregeld dat we aan een tafeltje zitten met zes nationaliteiten. Dan switchen we vlot van de ene in de andere taal. Zoals de meeste muzikanten leer ik redelijk vlot een taal: wij hebben een gevoeligheid voor klanken en ritmes. Omdat ik jarenlang met een Zuid-Amerikaanse vrouw heb samengeleefd, is mijn Spaans heel bruikbaar. Ik kan een repetitie leiden met een Spaans of een Italiaans orkest. Die talenknobbel is wel handig om internationaal uitnodigingen te krijgen."

Herreweghe wordt geregeld gevraagd als gastdirigent, onder meer door prestigieuze instellingen als het Concertgebouw van Amsterdam of het Gewandhaus in Leipzig. Sinds 2008 is hij ook vaste dirigent van de Radio Kamer Filharmonie in Hilversum. "Gastdirigent spelen is een echte luxe: je studeert de partituur, geeft drie dagen repetitie, enkele concerten en je bent weer weg. Dan heb je niets te maken met de financiële of de politieke rompslomp die rond elk orkest hangt."

Eigen platenfirma

Maar Herreweghe heeft nog meer pijlen op zijn boog. In 2001 begonnen muzikanten van het Orchestre des Champs Elysées in Sienna met een kleinschalig festival, Accademia delle Crete Senesi. Herreweghe was toen juist gestopt met de organisatie van het zomerfestival in de Franse stad Saintes. “Ik ben een werker en een stichter. Dus hebben ze rond mij een nieuw festival gebouwd”, vertelt hij.
Dit jaar kan u van 31 juli tot 5 augustus in enkele kleinere kerkjes in de buurt terecht. Philippe Herreweghe dirigeert er kleinere ensembles uit de stal van Collegium Vocale en het Orchestre.

Zijn cd-opnames gebeuren in samenspraak met directeurs van de platenfirma's waar zijn ensembles aan verbonden zijn. Zo brengt deFilharmonie zijn Schubert-interpretaties uit bij het Pentatone label. "Je moet de pretentie hebben dat uw opname van het stuk vernieuwend is en een afwijkende kijk geeft op een muziekwerk. Ik zal niet snel een plaat maken met Bartok: die wereld ken ik niet zo goed. Mijn specialiteit is de oude muziek. Daarom is mijn kijk op Beethoven, Schubert en Brahms anders dan die van mijn collega's die de oude muziek niet zo goed kennen."
Intussen heeft hij ook een eigen platenfirma opgericht, Phi. "Hier beslis ik zelf wat we opnemen. Elke opname moet zichzelf kunnen bedruipen. Gemiddeld moeten we 10.000 exemplaren van opname met solist en orkest verkopen, of het is een verliespost." In zijn planning voor Phi zitten motetten van Bach met Collegium Vocale; die zijn polyfone zangstukken bedoeld voor begrafenissen. Met het grote koor wil hij negentiende-eeuwse muziek van Brahms en Schubert opnemen. "Binnen Collegium Vocale hebben we sinds vijf jaar drie geledingen, elk gespecialiseerd in een deel van het repertoire. Het grote koor bestaat uit 80 jongeren van over heel Europa, met Polen, Nederlanders. Met de hulp van het Italiaanse instituut La Chigiane draaien jonge afgestudeerde zangers drie jaar mee bij wijze van opleiding. Vijf maal per jaar doen we een productie met vier dagen repetitie en vijf tot vijftien optredens."

Het moge duidelijk zijn: in alles wat Herreweghe onderneemt, legt hij de zweep erop. Bovendien is de job van dirigent ook fysiek niet te onderschatten. "Ik sta uren met de armen te zwaaien. Een opera van drie uur dirigeren is zeker zo zwaar als een tennismatch. Na een zwaar concert ben ik soms twee kilo vermagerd."
Hij heeft geleerd economischer om te gaan met die inspanningen: "Uiteindelijk draait het om een mentaal overwicht. Onze job bestaat er in het orkest via de repetities en onze aanwezigheid de partituur te leren kennen. Het gebeurt dat een orkest matig bezig is onder leiding van een jonge dirigent en plots beter begint te spelen, omdat een charismatische dirigent, zoals bijvoorbeeld Bernard Haitink, in de deuropening staat te luisteren. Gewoon door op een bepaalde manier te kijken, volgen de muzikanten zo'n dirigent."

Naar wie kijkt Philippe Herreweghe op?

  • De Italiaanse dirigent Claudio Abbado: “Hij heeft de Scala in Milaan en de Wiener Staatsoper geleid en stond voor de Berliner Philharmoniker. Hij is niet alleen heel integer en bijzonder muzikaal, hij werkt ook met een heel open geest.”
  • De Britse componist George Benjamin (die onder meer werkte voor Rosas van Anne Teresa De Keersmaeker): “Hij is de meest intelligente mens die ik ooit ontmoet heb."
  • De Amerikaanse schrijver Philip Roth: “Ik heb van hem alles gelezen.”