Succestape - Yann-Arthus Bertrand: “De leeuwen waren mijn fotografieleraars”

Hij is ecoloog, fotograaf en weldoener. De man die de wereld fotografeerde vanuit een helikopter. Van zijn boek ‘La terre vue du ciel’ verkocht hij wereldwijd 3 miljoen exemplaren. En met zijn project 6 Milliards kreeg hij vanuit alle hoeken van de wereld lof. Yann-Arthus Bertrand: “Ik ben verliefd op de aarde.”

Het leven maakt soms vreemde sprongen. Vraag dat maar aan de 65-jarige Yann Arthus-Bertrand. Als tiener was hij een probleemjongere, die niet minder dan veertien scholen versleet. Een ettertje die liever scholen in brand zou gestoken hebben dan zijn leerstof van buiten te leren. Vandaag leent hij zijn naam aan twaalf scholen en bewierookt hij leerkrachten.

“Ach, ik zat toen slecht in mijn vel en ik was niet erg slim. Niet vreemd, op die leeftijd. Ik kwam uit een katholiek bourgeoisnest, ik was de oudste van tien kinderen. Ik moest en zou rebelleren. Ik ben op mijn zeventiende weggegaan thuis, om acteur te worden. Mijn ouders waren tegen. Nu moedigen ouders hun kinderen aan als ze iets artistieks willen doen, toen was dat anders. Ik zocht vooral een gevoel van vrijheid. Ik heb onder meer in een film meegespeeld met Michèle Morgan (bekende Franse actrice die tussen 1935 en 1999 actief was, nvdr): Dis-moi qui tuer, uit 1965. Een film die al lang vergeten is, maar ik heb wel veel zelfvertrouwen overgehouden aan die periode. Ik heb er een belangrijke les uit getrokken. Als je wil slagen, is één ding belangrijk: doorzetten, ook al zijn er veel mensen die het niet met je eens zijn. Maar ik heb ook brokken gemaakt in die periode, daar ben ik me heel goed bewust van. Een tiental jaar geleden vertelde mijn vader, die er nu 92 is, dat mijn moeder elke avond huilde in haar bed vlak nadat ik vertrokken was. Verschrikkelijk. Ik ben me nog gaan excuseren, maar mijn moeder maakte er al lang geen probleem meer van, zei ze me.”

Zijn filmcarrière zat op een dood spoor, maar Arthus-Bertrand vond vrij vlug iets anders waar hij zijn hart kon aan ophalen. Hij stichtte het dierenpark bij het Château de Saint-Augustin in Château-sur-Allier (Auvergne), waar hij directeur was. “Ik heb er een tiental jaar gewerkt, van mijn twintigste tot mijn dertigste. Toen ik nog echt jong was, wou ik al dieren redden. Mijn idool was toen Jane Goodall. Ze zit nu in de adviesraad van mijn Fondation, iets waar ik enorm trots op ben. Haar boek ‘Chimpansees en ik’ heeft me gemarkeerd. Ik heb daarna ook Diane Fossey ontmoet. Ik wou doen wat zij doet. In het park heb ik ontdekt waar ik tot op vandaag van hou: de natuur. Ik woon nu vlakbij een bos, waar ik elke dag in wandel. Dat is belangrijk voor mij, bomen en dieren zien. Contact houden met de natuur. Als ecologist sta ik met mijn voeten op de grond zit ik met mijn hoofd in de wolken.”

Piloot in luchtballon

Het reservaat was nog maar een begin voor Arthus-Bertrand. Hij trok met zijn vrouw naar het Masai Mara Park in Kenia, om er leeuwen te gaan bestuderen. “Ik wou wetenschapper worden, op het terrein leven met de dieren. Ik had het geluk dat je in Frankrijk een doctoraat kan maken zonder dat je een universitair diploma hebt. Ik heb in Kenia drie jaar lang elke dag een familie leeuwen gevolgd."

"Daar ben ik fotograaf geworden. Als je drie jaar lang met de auto dieren volgt, het gras ruikt, de wind voelt, dan raak je daar aan verslingerd. Ik zeg vaak dat de leeuwen mijn fotografieleraars waren. Zij toonden mij de schoonheid van de natuur. Een leeuw die jaagt in het hoge gras: er bestaat niets mooiers. Ik was nog nooit met fotografie bezig geweest, maar je krijgt vanzelf de zin om te fotograferen. Al dacht ik niet als fotograaf, maar als wetenschapper.”

En omdat ook het toeval soms een handje toesteekt, kreeg hij het idee voor een volgend project zowat in de schoot geworpen. Om zijn studies te betalen werkte hij als piloot in een luchtballon. “Op die manier heb ik de luchtfotografie ontdekt. Ik toonde de dieren aan de toeristen. Vanuit de lucht snap je heel goed hoe dingen in elkaar zitten. Je hebt een uitstekend zicht op hoe een territorium van een dier functioneert.”

In 1981 keerde Arthus-Bertrand terug naar Frankrijk. Zijn doctoraat kwam er nooit, maar hij werd wel journalist, reporter en fotograaf. Zijn specialisatie: sport, natuur, dieren en luchtfotografie. In 1983 publiceerde hij het boek Leeuwen, een verslag van zijn verblijf in Kenia. Hij versloeg daarnaast tien keer Parijs-Dakar en richtte in 1991 Altitude op, een agentschap voor luchtfotografie, waar vandaag een 70-tal fotografen bij aangesloten zijn.

“Het kantelpunt kwam voor mij in 1992, toen ik in Le Monde las over de milieuconferentie van Rio. Toen heb ik het plan opgevat om een groot luchtfotografiewerk te maken over de aarde. Het was moeilijk, ook al was ik toen in Frankrijk al redelijk bekend. Financiële steun krijgen voor zo’n project was niet evident. Of je een bekende naam bent of niet, dat maakt niet zoveel uit. Ik heb een hypotheek op mijn huis genomen om het te kunnen doen. Maar ik was content. Ik wist dat het iets belangrijks was dat mensen zou aanspreken, dat het niet onopgemerkt zou voorbijgaan.” En dat bleek te kloppen: er zouden van het boek – in 24 talen vertaald - 3 miljoen exemplaren verkocht worden.

Spirituele revolutie

‘La terre vue du ciel’ was en is een werk van liefde. En van overtuiging. “Toen ik geboren werd, waren we met 2 miljard. We zijn nu op weg naar 7 miljard. Dat is fascinerend. Mijn ouders hadden enkel een huis en een auto. Mijn vader had twee kostuums en drie hemden. Kan je je dat voorstellen? Mijn impact op de aarde is veel groter. En dat geldt voor iedereen in het Westen. De gevolgen daarvan zie je: bossen verdwijnen, de poolkappen smelten, de aarde warmt op, … . En de verandering zal van ons moeten komen.

Toen ik in Borneo was, zag ik enorme ontbossing voor de productie van palmolie. Ik sprak met een ontbosser over biodiversiteit en opwarming. Bij hem thuis, op een boot. Zijn vrouw had bijna geen kleren aan, maar er stond wel een flatscreen. Voor hen zijn wij het rolmodel. Wij hebben sociale opvang, gratis onderwijs en moeten ons geen zorgen maken over voedsel. Dat kunnen zij zich amper voorstellen. Toen ik met die man praatte, zei hij: “Maar wat kom jij me hier vertellen, rijke westerling met je helikopter.” En hij had gelijk. Wij moeten veranderen. We hebben een spirituele revolutie nodig.”

In 2005 richtte hij de GoodPlanet Stichting op, een organisatie waarmee Arthus-Bertrand ijvert voor een betere wereld en een ecologisch meer verantwoorde omgang met de planeet. En toch blijft Arthus-Bertrand wat terughoudend over zijn persoonlijke engagement. “Ik ben niet de enige die met dit thema bezig ben. Er zijn veel mensen die fantastisch werk leveren op het terrein, en die helemaal niet op radio of televisie komen. Die mensen zijn gelukkig. Engagement maakt je gelukkiger, daar ben ik van overtuigd. Hoe meer je geeft, hoe meer je ontvangt. Het zoeken naar geluk is essentieel in ons leven. En helpen hoort daar bij. Die man in Borneo kan nooit leven zoals ik, dat is uitgesloten. We zullen dus moeten veranderen, daar moeten we ons rekenschap van geven. Het wordt moeilijk, heel moeilijk, maar het moet. We kunnen allemaal iets doen. Pessimistisch zijn telt niet. Het is onze plicht om het op zijn minst te proberen.”

Enkele jaren na de oprichting van GoodPlanet kreeg Yann Arthus-Bertrand een idee voor een volgend project, 6 Miljard. “Het mooiste idee dat ik ooit gehad heb”, zegt hij. “Iedereen heeft iets te zeggen, iedereen kan iets leren van een ander. Altijd. We zijn bij een oude dame in Madagascar geweest. Ze was nog nooit in een stad geweest, sprak geen Frans, had geen televisie en woonde in een klein dorp. Op het einde vroegen we haar: ‘Begrijpt u waarom we dit doen?’. En ze antwoordde: ‘Ja, natuurlijk. Wat ik u zeg, kan ik alleen u maar zeggen.’ Dat is geniaal. Ze begreep dat ze uniek is. Daar draait het om bij 6 Milliards.”

Arthus-Bertrand is naar eigen zeggen niet verrast door het succes van 6 Milliards. De rondreizende expositie werd intussen door zo’n 4 miljoen mensen bezocht. Essentiële vragen stellen aan mensen over de hele wereld, het is iets wat wel interessant materiaal moést opleveren. “Als je aan mensen vraagt wat het ergste is wat hen overkomen is, wat ze er van geleerd hebben, wat voor hen het geluk is, hoe ze staan tegenover de dood, … dan krijg je sowieso goeie antwoorden. En het leuke is: je krijgt vaak totaal andere antwoorden.

In India is het grootste geluk je dochters laten trouwen, voor een ander volk is het water hebben, en voor sommigen bestaat het geluk dan weer niet. We zijn nog altijd bezig met het project. We maken nieuwe opnames, waarin we mensen vragen voorleggen over homofobie, over haat, over opvoeding, … . Wist je dat er 75 landen zijn waar er geen homorechten zijn? 6 Milliards is een werk dat het leven van mensen kan veranderen, daar ben ik zeker van. De film houdt mensen een spiegel voor.” Toch kreeg hij ook kritiek, omdat grootbank BNP Paribas Fortis de film sponsorde. “Sommige verwijten ons dat we eigenlijk reclame maken, maar wat voor reclame zou dat dan zijn? Het is veel belangrijker dat mensen zien dat we met iets waardevols bezig zijn.”

Te onhandig voor politiek

“La terre vue du ciel en 6 Milliards hangen voor mij nauw met elkaar samen: je kan geen duurzame verandering krijgen als we niet kunnen samenwonen. Je moet van de anderen houden. Niet zoals politici, die vooral van hun kiezers houden.” Politici zijn niet de beste vrienden van Arthus-Bertrand. “Ach, politici. We hebben de leiders die we verdienen, meer kan je daar niet over zeggen. We moeten ons meer door inspirerende leiders laten leiden. Politici zeggen oninteressante dingen. Domme dingen, terwijl over de hele wereld belangrijke zaken gebeuren: de Arabische revolutie, de opwarming, de opkomst van Azië, ... . Fundamentele zaken. Ik heb zelf nooit zin gehad om politicus te worden, ik ben te onhandig, het zit niet in mij.”

Intussen is hij bezig met een nieuwe film, iets tussen 6 Milliards en Home in, de gratis online te bekijken film die hij in 2009 uitbracht over de gevolgen van het menselijk handelen op de planeet. Hij is er vrij zeker van dat het een succes zal worden. “Ik denk dat veel mensen denken als ik en dat is net het succes is van wat ik doe. Ik ben verliefd op de aarde. En ik niet alleen. De schoonheid van de aarde raakt iedereen.”