Deel 3: De Belgo-Braziliaanse bouwmaffia: getuigenissen

Met duizenden zijn ze: de illegale Braziliaanse bouwvakkers op onze werven. Een business die gestoeld is op valse identiteiten, criminele Braziliaanse onderaannemers en Belgische bedrijven die het circuit draaiende houden. In dit artikel lees je de getuigenissen van een illegale bouwbakker en een slachtoffer van mensenhandel, alsook twee vonissen.

Getuigenis 1: Braziliaan Aldair* (schuilnaam), al 9 jaar illegale bouwvakker

“Vanochtend (9 november 2010, nvdr) was ik echt verrast. Toen ik op onze ontmoetingsplek aankwam, stond mijn patron naast een camionette met gps. Ik kreeg de sleutels in mijn handen gestopt. ‘Je rijdt vandaag met een paar andere Brazilianen naar deze grote werf in Leuven.’ Om er twee dagen gyproc te plaatsen. Ik weet niet om welk soort bouwproject het precies gaat.  Evenmin weet ik voor wie mijn patron in onderaanneming werkt. Soms krijgen we die opdrachtgever kort te zien. Heel vaak zijn dat legale Belgische bouwondernemingen. Grote en kleine.”

Deze Braziliaan, Aldair, woont in Schaarbeek en werkt al negen jaar zonder papieren in de Belgische bouwsector. “Plafonnage en gyproc, dat soort werk. De illegale Brazilianen durven niet te klagen tegen hun chef, als ze niet het juiste veiligheidsmaterieel krijgen of niet hun volledige salaris uitbetaald krijgen. Uit angst om hun baan te verliezen. Alle chefs kennen elkaar. Sta je te veel op je strepen, dan vertellen ze dat door aan alle andere chefs in het milieu zodat je nergens nog aan de bak raakt. Ze hebben helemaal niet graag dat we contact zoeken met de andere bouwvakkers op een werf.”

Spaargeld opgesoupeerd

Dik negen jaar geleden, in augustus 2001, kwam Aldair voor een eerste keer naar Brussel. “Ik woonde in de staat Minas Gerais, niet zo ver van Rio de Janeiro. Ik had er lange tijd in de bouw gewerkt, maar zat op gegeven moment zonder werk. Ik wou graag een tweede taal aanleren, maar had er het geld niet voor. Ik heb dan al mijn spaargeld gebruikt en geld geleend bij mijn familie om het vliegticket naar België te betalen. Twee neven verbleven hier al. Ik ben hier dus niet via een of ander netwerk verzeild geraakt. Als toerist raak je als Braziliaan makkelijk de Schengenzone binnen.” Anderen beroepen zich wel degelijk op een netwerk, volgens hem. “Sommigen kunnen niet eens lezen of schrijven. Een Braziliaan begeleidt hen naar hier en staat hen een tijd lang bij in België. Tot ze hem hun schuld hebben afbetaald.”

Via via ben ikzelf uiteindelijk aan een baan in de bouw geraakt. In het begin had ik zelfs schrik wanneer ik de postbode zag, omdat ik dacht dat het een politie-agent was (lacht).” In 2007 loopt Aldair toch tegen de lamp. De politie arresteert hem samen met vier andere illegale Brazilianen op een grote werf in het Brusselse. “We renoveerden er sociale woningen. De sociale inspectie en de politie hebben de werf hermetisch afgesloten. Ikzelf en de vier andere Brazilianen zijn stante pede op een vliegtuig naar Brazilië gezet.” Zoals wel vaker bleven de Braziliaanse stroman die Aldair had gerekruteerd en diens Portugese baas/onderaannemer buiten schot. “Dikwijls kennen we hun echte namen niet eens, ze gebruiken aliassen. Ik wist niet eens voor welke onderneming ik op dat moment werkte.” Na amper twee maanden samba en voetbal stond Aldair zonder problemen opnieuw op Belgisch grondgebied. “Ook al was ik eerder als illegaal uit het land gezet. Ik had hier ondertussen trouwens een leven opgebouwd. Mijn vrouw, ook nog altijd illegaal, heb ik in België leren kennen. We zijn hier getrouwd. Op de Braziliaanse ambassade in Brussel. Die wist inderdaad heel goed dat we geen papieren hebben. Maar dat speelt geen rol in de ambassade, dat is honderd procent Braziliaans grondgebied.”  

10 euro per uur

“Het was erg moeilijk om opnieuw werk te vinden in de bouw. Je begint van nul, je moet een andere patron zoeken. Nu werk ik al zo’n acht maanden voor dezelfde patron.” Vandaag verdient Aldair zo’n 10 euro per uur, gemiddeld is hij 10 uur per dag aan de slag. “Gemiddeld verdien ik tussen de 1.500 à 2.000 euro per maand. In het begin kan je helemaal niet onderhandelen over je salaris. Ik kreeg 7 euro per uur. Nu spreek ik goed Frans. Daardoor kan de patron me alleen op een werf laten werken, en kan ik een hoger salaris vragen. Ik werk van maandag tot vrijdag. De patron zou liever hebben dat ik elke dag beschikbaar ben. Maar ik wil Franse les kunnen volgen en tijd doorbrengen met mijn vrouw en zoontje.” Vandaag klaart de hemel wat op voor Aldair en zijn gezin. “We hebben een positief antwoord gekregen op onze regularisatie-aanvraag. Kunnen we binnenkort op zoek naar een legaal beroep. Mijn vrouw is nu nog vier halve weekdagen aan de slag als poetsvrouw bij gezinnen in het Brusselse.”

Getuigenis 2: Braziliaan Ederson* (schuilnaam), slachtoffer van mensenhandel, nu legaal aan de slag

In dit hele verhaal mogen we de grootste verliezers niet uit het oog verliezen: de illegale arbeiders helemaal onderaan de ladder van die Braziliaanse filières. Ze knappen letterlijk het vuile werk op en verdienen er dan ook nog eens twee keer niks aan. Meer nog, geregeld zijn ze het slachtoffer van mensenhandel. Heidi De Pauw is directrice van het Brusselse Pag- asa, een erkende instantie voor de opvang en begeleiding van slachtoffers van mensenhandel. “Automatisch denken we bij mensenhandel aan de Oost-Europese Matroejska’s en seksuele uitbuiting. Maar economische uitbuiting bestaat evenzeer. De definitie is erg breed: eigenlijk gaat het over tewerkstelling in omstandigheden die strijdig zijn met de menselijke waardigheid. Bij de Braziliaanse slachtoffers van mensenhandel gaat dat dan ondermeer over weinig of geen loon (soms 5 tot 7 euro per uur). Ze slapen op de werf, op een matras als ze geluk hebben of anders gewoon op de grond. We hebben dossiers gehad van Brazilianen die werken van zonsopgang tot zonsondergang.” Politie-agente Joanna Donato, zelf Braziliaanse: “Ook als ze met lege handen naar Brazilië moeten terugkeren, zullen ze daar nooit de waarheid vertellen, uit schrik al te veel gezichtsverlies te lijden. Hun enthousiaste verhalen trekken dan weer vers bloed aan. En zo blijft het hele systeem overeind.”

Baas aanklagen voor gerecht

De Braziliaan Ederson* (schuilnaam) kreeg vier jaar geleden het statuut slachtoffer mensenhandel. Vandaag verblijft hij legaal in ons land en werkt hij bijna drie jaar voor een bouwonderneming. Hij is gelukkig, en dat was ooit anders. “Ik kwam in mei 2004 in België aan. Anderhalf jaar heb ik gewerkt voor een Portugese baas, een onderaannemer die een legale bouwonderneming had in het Brusselse. We waren met vijf illegale Brazilianen en twee Portugese werklozen, die een uitkering kregen en tegelijk in het zwart werkten. Onze Portugese chef kreeg onder andere opdrachten op grote werven van Belgische bouwbedrijven zoals Louis Dewaele. Die Portugees heeft mij en een paar anderen op het laatst vier maanden geen salaris uitbetaald. Dat is nog niet eens het ergste. Hij behandelde alle illegale Brazilianen als slaven. Ik kreeg al maar 7 euro per uur. Veel te weinig. Doorgaans begon ik al om zes uur ‘s morgens om de camionette te poetsen en te laden. Toch werden we enkel betaald voor de tijd dat we op een werf werkten. Ik heb nog geprobeerd voor een andere patron te werken, een Italiaan. Maar het is altijd hetzelfde liedje: hij maakte evenzeer misbruik van ons. Ik had er genoeg van.”

“Daarom ben ik begin 2006 op aanraden van een kennis naar Pag-asa gestapt. En ik heb er helemaal geen spijt van. De Portugese patron is intussen in eerste aanleg veroordeeld, maar we zijn in beroep gegaan omdat we niet tevreden zijn over de straf.” Bij het afscheid groet Ederson ons hartelijk, zichtbaar geëmotioneerd. “Wat jullie doen is belangrijk. De Portugese en Braziliaanse onderaannemers gaan met het grote geld lopen, zeker niet de arbeiders zoals ik. Sommigen zitten met de glimlach hun celstraf van een paar jaar uit in België, omdat het gros van hun winst toch al lang veilig en wel naar Brazilië is versast.” Heidi De Pauw besluit. “Je hebt veroordeelde mensenhandelaars die 25 euro schadevergoeding per maand betalen aan een slachtoffer, als teken van goeie wil. Vooral om op een goed blaadje te staan bij de Commissie Vervroegde Invrijheidstelling. Maar 25 euro, dat is peanuts voor dat soort mensen. Het grote probleem is dat we amper beslag kunnen leggen op goederen ofzo. Die criminelen laten zo goed als niets achter in België.” 

Onder de loep: 2 vonissen bij de rechtbank van eerste aanleg van Brussel (16 februari 2010)

I.Wie?

-      De arbeidsauditeur versus zes Braziliaanse ‘ondernemers’ en vier ondernemingen

Beschuldigd van?

-      Als kopstukken van criminele organisaties
-      Gebruik van onder andere valse documenten (aliassen op basis van Portugese identiteitskaarten, bankrekeningen op naam van een alias etc.) en valse facturen
-      Illegale tewerkstelling van Brazilianen
-      Witwaspraktijken: criminele inkomsten doorgestuurd naar Brazilië. Bijvoorbeeld: één van de vijf beschuldigden verzond tussen juni 2003 en maart 2006 300.000 euro naar Brazilië.

Straffen?

-      Celstraffen van zes maanden tot vier jaar en geldboetes van 11.000 tot 55.000 euro

II.Wie?

-      Arbeidsauditeur, vzw Pag-asa en twee Braziliaanse slachtoffers van mensenhandel versus een Portugese mensenhandelaar

Beschuldigd van?

-      Tewerkstelling van Brazilianen in omstandigheden die strijdig zijn met de menselijke waardigheid
-      Illegale tewerkstelling van 19 Brazilianen tussen augustus 2005 en januari 2006
-      Vervalsing of laten vervalsen van identiteits- en verblijfskaarten

Straffen?

-      Twee jaar celstraf, allerhande geldboetes, onder meer van 11.000 euro

Tekst: Nico Schoofs en Filip Michiels - Foto: Tim Dirven, Isabel Pousset, Sofie Van Hoof en Jonas Lampens